“G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Parlamenter Sistem”in, parlamenter sistem t\u00fcrlerinden rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistem ya da bunun bir versiyonu olarak g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistemin bu kapsamda a\u00e7\u0131klamas\u0131 nas\u0131l yap\u0131labilir?<\/em><\/p>\n\n\n\n Mal\u00fbmdur ki; y\u00fcr\u00fctmenin yasamaya kar\u015f\u0131 oldu\u011fundan fazla kuvvetlenmesi, antidemokratik s\u00fcre\u00e7lere ge\u00e7i\u015f tehlikesi ta\u015f\u0131yabilir.<\/em><\/p>\n\n\n\n H\u00fck\u00fcmet bunal\u0131mlar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek, h\u00fck\u00fcmetlere i\u015flerlik kazand\u0131rmak ve bunun i\u00e7in d\u00fczenlemeler \u00f6ng\u00f6r\u00fcrken de; y\u00fcr\u00fctmenin yasamay\u0131 i\u015flevsizle\u015ftirici \u015fekilde g\u00fc\u00e7lendirilmesini engelleyecek bir denge form\u00fcl\u00fc, akl\u0131n kabul etti\u011fi bir gerekliliktir. Bu y\u00f6ndeki denge ve denetim mekanizmalar\u0131 ile aklile\u015ftirilmi\u015f yani rasyonel; \u201cger\u00e7ek\u00e7i bir parlamentarizm\u201dden bahsedilebilir. Dolay\u0131s\u0131yla rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamentarizm bizce, sadece yasama ve y\u00fcr\u00fctme ili\u015fkileri ile s\u0131n\u0131rl\u0131 d\u00fczenlemeleri i\u00e7eren bir form\u00fcl de\u011fil; gerekti\u011finde di\u011fer fakt\u00f6rlerden de yararlanarak, -demokratik \u00f6l\u00e7\u00fctler \u00e7er\u00e7evesinde, toplumsal ve sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ihtiya\u00e7lar ve \u00f6zelliklere- uygun d\u00fczenleme i\u00e7eren bir form\u00fcld\u00fcr.<\/em><\/p>\n\n\n\n Asl\u0131nda bir h\u00fck\u00fcmet sistemi g\u00fc\u00e7lendirilmez. \u00c7\u00fcnk\u00fc onun do\u011fas\u0131, g\u00fc\u00e7lenme ya da zay\u0131flamaya elveri\u015fli de\u011fildir. Parlamenter sistemde yasama ve y\u00fcr\u00fctmenin ancak \u201c\u2018dengeli\u2019 ili\u015fkisi\u201d \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir. \u201cParlamenter sistemin g\u00fc\u00e7lendirilmesi\u201d, yasama ya da y\u00fcr\u00fctme erklerinden birisinin di\u011feri kar\u015f\u0131s\u0131nda, g\u00fc\u00e7lendirilmesi demekse; bu, yasama ve y\u00fcr\u00fctme aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin demokratik \u00e7er\u00e7evede, toplumsal ve sosyo- k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zellikler ve ihtiya\u00e7lara uygun bir denge sa\u011flamayabilir.<\/em><\/p>\n\n\n\n Halbuki bu dengeyi olsa olsa rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistem sa\u011flayabilir. Bu sebeple, rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamentarizmi, yasama ve y\u00fcr\u00fctmenin ili\u015fkileriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 d\u00fczeyde yap\u0131lacak d\u00fczenlemelerle y\u00fcr\u00fctmenin g\u00fc\u00e7lendirmesi \u015feklinde g\u00f6rmek, yetersiz kalabilir. Dolay\u0131s\u0131yla rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamentarizmi, yasama ve y\u00fcr\u00fctme aras\u0131nda, -toplumsal ve sosyo-k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zelliklere ve ihtiya\u00e7lara ve demokratik \u00f6l\u00e7\u00fctlere uygun bir- dengenin olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 hedefleyen; bunu da sadece yasama ve y\u00fcr\u00fctme ili\u015fkilerindeki d\u00fczenlemelerle de\u011fil; gerekti\u011finde s\u00fcrece siyasal partiler ve se\u00e7im sistemleri gibi unsurlar\u0131 da katarak ger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fan form\u00fcl olarak g\u00f6rmek gerekmektedir.<\/em><\/p>\n\n\n\n Bu sebeplerle kanaatimce;<\/em><\/p>\n\n\n\n 1-) G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistemle kastedilen, parlamenter sistemin, bir anlamda -toplumsal ve sosyo-k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zelliklere ve ihtiya\u00e7lara ve demokratik \u00f6l\u00e7\u00fctlere uygun \u015fekilde- rasyonelle\u015ftirilmi\u015f (=aklile\u015ftirilmi\u015f) halidir.<\/em><\/p>\n\n\n\n 2-) G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem, -\u00f6zg\u00fcn bir isimlendirme olarak varl\u0131\u011f\u0131ndan bahsedilecekse,- rasyonalle\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistemin yeni adland\u0131r\u0131lan bir versiyonu olarak g\u00f6r\u00fclebilir.<\/em><\/p>\n\n\n\n Parlamenter sistem, bir h\u00fck\u00fcmet sistemidir. Ba\u015fta belirtelim ki; h\u00fck\u00fcmet sistemiyle devlet \u015fekli ya da siyasal rejim aras\u0131nda fark vard\u0131r.[1]<\/a> H\u00fck\u00fcmet sistemi <\/a>bir siyasal rejimin \u00fclkede i\u015fleyi\u015f tarz\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Siyasal rejim denilince, k\u0131saca Anayasal kurallar b\u00fct\u00fcn\u00fc,[2]<\/a> Anayasada yaz\u0131l\u0131 kurumlar\u0131n bir birleriyle ahenkli ili\u015fkilerinin olu\u015fturdu\u011fu birlik ve b\u00fct\u00fcnl\u00fck[3]<\/a> anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Siyasal rejimi, y\u00f6netenlerle y\u00f6netilenler aras\u0131ndaki g\u00fc\u00e7 ili\u015fkileri \u015feklinde anlamak gereklidir.[4]<\/a><\/p>\n\n\n\n Y\u00f6netenlerin iktidarlar\u0131n\u0131n y\u00f6netilenlerin {insan (olmaktan kaynaklanan)} haklar\u0131n\u0131 garanti eder \u015fekilde s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 rejimler esasen demokratik rejimler olarak g\u00f6r\u00fclmektedirler. Antidemokratik rejimlerde, -bunlar \u00e7o\u011fulculuk ilkesine ve kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkelerine yer vermedikleri i\u00e7in,- farkl\u0131 h\u00fck\u00fcmet sistemlerinden de bahsedilemez.<\/p>\n\n\n\n \u015euras\u0131 da vard\u0131r ki; \u00d6zg\u00fcrl\u00fckler kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcvenceye al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u00e7o\u011fulcu demokrasilerde ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir. \u201c\u00d6zg\u00fcr bir hayat i\u00e7in gerekli siyasi \u00f6n \u015fart, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ge\u00e7erli oldu\u011fu bir h\u00fck\u00fcmet sistemidir.\u201d<\/em>[5]<\/a><\/p>\n\n\n\n Parlamenter sistem, y\u00fcr\u00fctmenin; Devlet Ba\u015fkan\u0131 ve bakanlar kurulu (\u2248h\u00fck\u00fcmet) olmak \u00fczere iki kanattan olu\u015ftu\u011fu, icrai yetkilere sahip olan Bakanlar Kurulunun yasamadan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131, yasamaya kar\u015f\u0131 (-anayasalarda belirtilen \u00e7er\u00e7evedeki denetimler ba\u011flam\u0131nda-) siyasal sorumlu oldu\u011fu ve yasaman\u0131n devam eden g\u00fcveniyle g\u00f6revde kald\u0131\u011f\u0131; y\u00fcr\u00fctmenin de yasamay\u0131 feshedebilme yetkisine sahip k\u0131l\u0131nd\u0131\u011f\u0131 h\u00fck\u00fcmet sistemidir.[6]<\/a><\/p>\n\n\n\n Bu sistemde; Devlet ba\u015fkan\u0131 yasama taraf\u0131ndan se\u00e7ilir, Devleti temsil eder ve yetkileri de sembolik niteliktedir. Parlamenter sistemde bir cumhurba\u015fkan\u0131 bakanlar kurulunun ya da ba\u015fbakan ve ilgili bakan\u0131n kar\u015f\u0131-imzalar\u0131 olmadan, icra\u00ee i\u015flemler tesis edemez.[7]<\/a> Bu sistemde h\u00fck\u00fcmetin genel siyasetin i\u00e7eren icra\u00ee i\u015flemler, Bakanlar Kurulunca tesis edilir. Ancak cumhurba\u015fkan\u0131 da bu kararnameleri y\u00fcr\u00fctmenin ba\u015f\u0131 ve devletin temsilcisi olarak imzalar.<\/p>\n\n\n\n Devlet ba\u015fkan\u0131 ya monar\u015filerde krald\u0131r; ya da demokrasilerde se\u00e7imle g\u00f6reve gelen Devlet ba\u015fkan\u0131d\u0131r. Devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131n se\u00e7imle i\u015f ba\u015f\u0131na geldi\u011fi sistemler Cumhuriyet olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131rlar. Bilhassa \u00dclkemizde gibi, Anayasalar\u0131nda Cumhuriyet oldu\u011fu belirtilen rejimlerde devlet ba\u015fkanlar\u0131, devleti ve dolay\u0131s\u0131yla \u201cCumhuriyetin kazam\u0131nlar\u0131\u201dn\u0131 da temsil etmek bak\u0131m\u0131ndan, \u201cCumhurba\u015fkan\u0131\u201d<\/em> olarak adland\u0131r\u0131l(mal\u0131d)\u0131rlar. <\/p>\n\n\n\n Burada ise genel anlat\u0131m oldu\u011fundan \u201cdevlet ba\u015fkan\u0131\u201d olarak ele al\u0131nmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Parlamenter h\u00fck\u00fcmet sisteminde:<\/p>\n\n\n\n 1-) Yarg\u0131, di\u011fer demokratik sistemlerde oldu\u011fu gibi tam ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve tarafs\u0131zl\u0131k i\u00e7inde ve bu g\u00fcvence ile donat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 2-) Y\u00fcr\u00fctme, devlet ba\u015fkan\u0131 ve bakanlar kurulu olmak \u00fczere 2 kanattan olu\u015fmaktad\u0131r. Devlet ba\u015fkan\u0131 devletin ba\u015f\u0131 ve temsilcisidir; yetkileri sembolik olup, milletin i\u00e7eriye ve d\u0131\u015far\u0131ya kar\u015f\u0131 birli\u011fini temsil eder.<\/p>\n\n\n\n Bakanlar kurulu kural olarak yasamadan \u00e7\u0131kar. Bilhassa ba\u015fbakan, parlamentodan \u00e7\u0131kar. Bakanlar kurulu \u00fcyelerinden yasama \u00fcyesi olanlar, ba\u015fbakan ya da bakan olduklar\u0131nda bu s\u0131fatlar\u0131n\u0131 kaybetmezler.<\/p>\n\n\n\n 3-) Bakanlar Kurulu yasamaya kar\u015f\u0131 siyasal olarak sorumlu oldu\u011fu alan d\u0131\u015f\u0131ndaki konularda ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r. Siyasal sorumluluk, yasaman\u0131n, y\u00fcr\u00fctmeyi; h\u00fck\u00fcmetin genel siyasetinin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesini esas alarak ve her \u00fclkenin anayasas\u0131nda yaz\u0131l\u0131 us\u00fbller \u00e7er\u00e7evesinde denetleyebilmesi anlam\u0131na gelir. Ancak, bu denetimin etkinli\u011fi, gensoru ve gerekli g\u00f6r\u00fcl\u00fcrse sonras\u0131ndaki g\u00fcvenoylamas\u0131 \u015feklindeki denetim usullerinin vazge\u00e7ilmezli\u011fi ile anlaml\u0131 olur.<\/p>\n\n\n\n Dolay\u0131s\u0131yla \u201cgensoru\u201d, h\u00fck\u00fcmetin ya da bakanlar\u0131 g\u00f6revlerini yerine getirilmesine yetersiz kald\u0131klar\u0131ndan bahisle, sonunda yasaman\u0131n g\u00fcvenoylamas\u0131n\u0131 gerektirebilecek s\u00fcreci de i\u00e7eren etkili bir sorgulama us\u00fbl\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n 4-) Parlamenter sistemde Bakanlar Kurulu devlet ba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan atan\u0131r. Ancak devlet ba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan g\u00f6revden al\u0131namaz.[8]<\/a> Fakat y\u00fcr\u00fctece\u011fi program\u0131 yasamaya sunar ve yasaman\u0131n verece\u011fi g\u00fcveoyu ile sundu\u011fu program\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcr; di\u011fer bir deyimle \u201cparlamenter sistemde h\u00fck\u00fcmet parlamentoya kar\u015f\u0131 sorumludur ve parlamentonun g\u00fcveni oldu\u011fu m\u00fcddet\u00e7e g\u00f6revde kalm\u0131\u015f olur.\u201d[9]<\/a> Yasaman\u0131n g\u00fcvenini kaybetmesi ise bakanlar kurulunun istifas\u0131n\u0131 gerektirir. Bakanlar i\u00e7in de ayn\u0131 konudan s\u00f6z edilebilir.[10]<\/a><\/p>\n\n\n\n 5-) Parlamenter sistemin \u00f6nemli bir di\u011fer unsuru, y\u00fcr\u00fctmenin de yasamay\u0131, yine anayasada belirtilen us\u00fbllerle feshedebilmesi yetkisi ile donat\u0131lmas\u0131d\u0131r.[11]<\/a><\/p>\n\n\n\n Parlamenter sistem, -akla dayanan teorik bir pl\u00e2nlaman\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olmay\u0131p \u0130ngiltere\u2019de- uzun y\u0131llara yay\u0131lan uygulamalarla ve geli\u015fmelerle ortaya \u00e7\u0131ksa[12]<\/a> da; b\u00fcnyesinde, toplumsal, sosyo-k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131lara g\u00f6re ortaya \u00e7\u0131kan \u201cg\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f olmay\u0131 gerektirecek\u201d bir k\u0131s\u0131m istikrars\u0131zl\u0131k ve sak\u0131ncalar\u0131 bulundurabilmektedir. Bu sak\u0131ncalar, yasaman\u0131n y\u00fcr\u00fctme \u00fczerindeki denetiminin baz\u0131 hallerde etkisiz kalmas\u0131; di\u011fer baz\u0131 hallerde y\u00fcr\u00fctmeyi istikrars\u0131z ve i\u015flemez hale getirmesi sureti ile h\u00fck\u00fcmet bunal\u0131mlar\u0131na sebep olmas\u0131 \u015feklinde \u00f6zetlenebilir.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer taraftan, parlamenter sistemlerde se\u00e7im sistemi ve usulleri de g\u00f6zetildi\u011finde; bu sistemde parlamentoya bir\u00e7ok parti mensubu milletvekillerinin girmesine sebep olmaktad\u0131r. Bu durumda koalisyon ya da az(\u0131n)l\u0131k h\u00fck\u00fcmetlerinin \u00e7\u0131kmalar\u0131, bunal\u0131m fakt\u00f6rleri i\u00e7inde g\u00f6r\u00fclebilecek parametrelerdendir.<\/p>\n\n\n\n \u00dclkemizde 1970-1980 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda g\u00f6r\u00fclen az\u0131nl\u0131k ya da koalisyon h\u00fck\u00fcmetlerinden kaynaklanan h\u00fck\u00fcmet bunal\u0131mlar\u0131 ve istikrars\u0131zl\u0131klar\u0131 gibi sorunlar, kl\u00e2sik parlamenter sistemin zaman\u0131m\u0131zda \u00fclkemiz a\u00e7\u0131s\u0131ndan da yetersiz kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Bu arada parlamenter sistemin do\u011fas\u0131, yasamada \u00e7o\u011funlu\u011fa dayanan partilerin kurduklar\u0131 h\u00fck\u00fcmetlerin yasaman\u0131n denetiminden adeta muaf olmalar\u0131na;[13]<\/a> yasamada \u00e7o\u011funlu\u011fa sahip olmayan bir siyasal partinin kurdu\u011fu h\u00fck\u00fcmetin de yasaman\u0131n gere\u011finden fazla denetimine tabi tutulmalar\u0131na elveri\u015fli bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Parlamenter sistemde devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131n tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 s\u00f6z konusu olsa da, siyasal geli\u015fmeler onu siyasal s\u00fcre\u00e7lerin i\u00e7ine \u00e7ekebilir.[14]<\/a> Parlamenter sistemde sorumsuz kanat olan Cumhurba\u015fkan\u0131 ile Bakanlar kurulunun \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 muhtemel ve mukadderdir. Nitekim, parlamenter sistemde halka vaat etti\u011fi program\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirecek olan icrai kanat h\u00fck\u00fcmet olmas\u0131na ra\u011fmen, 2000-2007 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u00dclkemizde Cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n h\u00fck\u00fcmet kanad\u0131ndan gelen bir\u00e7ok kararnameyi imzalamad\u0131\u011f\u0131 m\u00fc\u015fahede edilmi\u015ftir.[15]<\/a><\/p>\n\n\n\n Parlamenter sistemde yasaman\u0131n elinde bulundurdu\u011fu siyasal denetim, Anayasa<\/a> ve kanunlara uygun davranmayan ya da ger\u00e7ekten verimli olmayan de\u011fil; be\u011fenmedikleri kabineyi istifaya zorlamak \u015feklinde bir denetim kapsam\u0131n\u0131 b\u00fcnyesinde bulundurmaktad\u0131r.[16]<\/a> <\/p>\n\n\n\n \u0130\u015fte asl\u0131nda kl\u00e2sik parlamenter sistemde h\u00fck\u00fcmet istikrars\u0131zl\u0131klar\u0131 ve g\u00fc\u00e7l\u00fc y\u00fcr\u00fctme gerekleri; mant\u0131\u011f\u0131, parlamentarizmin bu ger\u00e7eklere uygun olarak yeniden d\u00fczenlenmesine sevk etmi\u015ftir. Bu kapsamda da ortaya, akl\u0131n gerekli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ger\u00e7ek\u00e7i bir parlamentarizm \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r ki buna rasyonalle\u015ftirilmi\u015f parlamentarizm denmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer taraftan, kanunlar\u0131 uygulama s\u0131ras\u0131nda bir k\u0131s\u0131m sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015fan y\u00fcr\u00fctme, bu sorunlar\u0131n nas\u0131l giderilece\u011fini de do\u011frudan ve birinci derecede bilen bir durumdad\u0131r. Ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel, end\u00fcstriyel ve di\u011fer alanlardaki geli\u015fim ve de\u011fi\u015fimler y\u00fcr\u00fctmenin yasamadan daha uzman olmas\u0131n\u0131 gerektirmi\u015ftir. Y\u00fcr\u00fctmenin uygulay\u0131c\u0131 olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131n nas\u0131l giderilece\u011fi de y\u00fcr\u00fctmenin bildi\u011fi ve dolay\u0131s\u0131yla uzmanla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir husus olmaktad\u0131r. <\/p>\n\n\n\n Devlet hayat\u0131ndaki ekonomik ve di\u011fer t\u00fcrl\u00fc de\u011fi\u015fikler ve geli\u015fimlere daha h\u0131zl\u0131 ayak uydurabilmek i\u00e7in h\u0131zla hareket ederek uygulamaya ge\u00e7mek gibi gerekler y\u00fcr\u00fctmenin g\u00fc\u00e7lenmesini gerektirmektedir.[17]<\/a><\/p>\n\n\n\n Bunlar ve di\u011fer bir\u00e7ok sebeplerle s\u00fcre\u00e7, kanun taslaklar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fctme taraf\u0131ndan haz\u0131rlanmas\u0131 ve di\u011fer alanlarda y\u00fcr\u00fctmenin daha \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 gerektirmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla bu s\u00fcre\u00e7, yasamay\u0131, kanun taslaklar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fen ve kabul eden, y\u00fcr\u00fctmeyi de bu \u015fekilde denetleyen konuma d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Yukar\u0131da s\u00f6ylendi\u011fi gibi, parlamenter sistemde bakanlar kurulunun denetiminin yozla\u015fmas\u0131 ya da yozla\u015fabilirli\u011fine kar\u015f\u0131l\u0131k; koalisyon k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn olu\u015ftu\u011fu \u00fclkelerde, koalisyonu olu\u015fturan partilerin uzla\u015ft\u0131klar\u0131 protokolden ayr\u0131lmamalar\u0131 i\u00e7in birbirlerini otomatik ve dolayl\u0131 denetimleri de i\u015flevsellik kazanm\u0131\u015f olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u201cGuetzevich parlamenter rejimde icra zay\u0131f olursa devletin sosyal g\u00f6revlerini yerine getiremeyece\u011fini ileri s\u00fcrmektedir.\u201d<\/em>[18]<\/a><\/p>\n\n\n\n Bu gibi bir\u00e7ok sebep, yasaman\u0131n milli iradenin temsilcisi karar alma ve denetleme fonksiyonlar\u0131n\u0131 kaybetmemek kayd\u0131yla y\u00fcr\u00fctmenin g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f olmas\u0131n\u0131 gerektirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Ancak bu g\u00fc\u00e7lendirme a\u015fa\u011f\u0131da belirtildi\u011fi \u00fczere yasama ve y\u00fcr\u00fctme aras\u0131nda birinin di\u011ferini i\u015flevsile\u015ftirmesi derecesinde olmayacak bir dengeyi sa\u011flamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n K\u0131sa tan\u0131m olarak rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistem, saf parlamenter sistemden farkl\u0131 olarak, y\u00fcr\u00fctmenin yasama kar\u015f\u0131s\u0131nda rasyonel gereklilikler \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde g\u00fc\u00e7lendirildi\u011fi sistem olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla,\u201crasyoneller\u015ftirilmi\u015f (\u2248aklile\u015ftirilmi\u015f) parlamentarizm\u201d<\/em>, k\u0131saca, parlamentonun denetim gibi yasama faaliyetlerinin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 ve yasama faaliyetlerine y\u00fcr\u00fctmenin daha etkin hale gelmesi s\u00fcre\u00e7 ve usullerini i\u00e7erir.[19]<\/a><\/p>\n\n\n\n Devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131n halk taraf\u0131ndan se\u00e7ilmesi, geni\u015f yetkilerle g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f oldu\u011fu ve siyasal olarak parlamentoya kar\u015f\u0131 sorumlulu\u011fu bakanlar kurulunun \u00fcstlendi\u011fi yar\u0131-ba\u015fkanl\u0131k rejimlerini[20]<\/a> de rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistemler kapsam\u0131nda g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. <\/p>\n\n\n\n Rasyonelle\u015ftirilen parlamenter sistemde \u201cParlamento, gerekti\u011finde parlamenter yetkilere kadar ula\u015fabilen g\u00fc\u00e7l\u00fc bir h\u00fck\u00fcmetle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r.\u201d[21]<\/a> Bu anlamda 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131ndan sonra Avrupa\u2019da geli\u015fmeye ba\u015flayan, rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamentarizm, yasaman\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011funa kar\u015f\u0131 h\u00fck\u00fcmet istikrar\u0131n\u0131 sa\u011flayacak hukuki kurallar\u0131 gerekli k\u0131larlar.[22]<\/a><\/p>\n\n\n\n Bu izahat, yasaman\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda y\u00fcr\u00fctmenin g\u00fc\u00e7lendirilmesi gereklerini esas alarak yap\u0131lm\u0131\u015f tan\u0131md\u0131r. H\u00e2lbuki \u201crasyonellestirilmis parlamentarizm, sistemi daha y\u00f6netilebilir ve verimli h\u00e2le getirecek hukuki ara\u00e7larla donatan ak\u0131lc\u0131 bir yakla\u015f\u0131m\u0131 ifade etmektedir.\u201d[23]<\/a> Hal b\u00f6yle olunca, y\u00fcr\u00fctmenin yasamaya kar\u015f\u0131 daha g\u00fc\u00e7l olmas\u0131ndan kaynaklanan bunal\u0131mlar\u0131n giderilmesi bak\u0131m\u0131ndan, yasaman\u0131n y\u00fcr\u00fctmeye kar\u015f\u0131 demokratik \u00e7er\u00e7evede g\u00fc\u00e7lendirilmesini de rasyonelle\u015ftirme olarak kabul etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6rne\u011fin ba\u015fkanl\u0131k sisteminde bu t\u00fcr rasyonelle\u015ftirime ile, \u201crasyonelle\u015ftirilmi\u015f ba\u015fkanl\u0131k sistemi\u201dnden bahsedilebilir.[24]<\/a> <\/p>\n\n\n\n Klasik parlamenter sistemin; parlamentonun g\u00f6rev ve yetkilerinin, y\u00fcr\u00fctmeye etkinlik ve i\u015flerlik kazand\u0131r\u0131c\u0131 \u015fekilde d\u00fczenlenmesi, h\u00fck\u00fcmetlerin toplum hayat\u0131nda istikral\u0131 kalmas\u0131n\u0131 ve parlamento taraf\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesinin zorla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 usul ve y\u00f6ntemleri ile donanm\u0131\u015f \u015feklini anlatmaktad\u0131r.[25]<\/a><\/p>\n\n\n\n Bu do\u011frultuda h\u00fck\u00fcmetin kolayca kurulmas\u0131; kurulmas\u0131nda ya da g\u00f6revine devam etmesinde g\u00fcvenoyuna gerek g\u00f6r\u00fclmemesi ve d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesinin zorla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi usuller h\u00fck\u00fcmetin kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve istikrar\u0131n\u0131 sa\u011flarlar<\/em>. Kanun tasar\u0131 ve tekliflerinin blok oylamas\u0131; h\u00fck\u00fcmetin, kanun tasar\u0131s\u0131n\u0131, kabul edilmemesi halinde istifa edece\u011fi tehdidi ile g\u00fcvenoylamas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilmesi; kanunlarla verilen yetkilere dayanarak ya da zorunlu hallerde do\u011frudan ge\u00e7ici kanun h\u00fckm\u00fcnde i\u015flemler yapmak da h\u00fck\u00fcmete etkinlik ve i\u015flerlik kazand\u0131r\u0131lar<\/em>.[26]<\/a><\/p>\n\n\n\n Yaln\u0131z bu ayr\u0131m kesin bir ayr\u0131m olarak g\u00f6r\u00fclemez. Yerine g\u00f6re \u00f6rne\u011fin, istikrar kazand\u0131r\u0131c\u0131 bir i\u015flem ayn\u0131 zamanda etkinlik ve i\u015flerlik kazand\u0131r\u0131c\u0131 olabilece\u011fi gibi; bunun tersi ya da bir usul\u00fcn hem istikrar hem de etkinlik ve i\u015flerlik kazand\u0131r\u0131c\u0131 olmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn ve muhtemeldir. <\/p>\n\n\n\n G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem bir tan\u0131ma g\u00f6re; \u201c\u00c7o\u011fulcu ve kat\u0131l\u0131mc\u0131 demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n h\u00e2kim oldu\u011fu, h\u00fck\u00fcmet istikrar\u0131n\u0131n ve etkinli\u011finin korundu\u011fu, etkin bir parlamenter denetimin ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi, sembolik yetkilere sahip bir Cumhurba\u015fkan\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, ba\u015fbakan\u0131n liderli\u011finde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bakanlar kurulunun yer ald\u0131\u011f\u0131, kamu y\u00f6netiminde a\u00e7\u0131k ve hesap verebilir bir y\u00f6netimin ge\u00e7erli oldu\u011fu ve devletin her t\u00fcrl\u00fc eylem ve i\u015fleminin ba\u011f\u0131ms\u0131z yarg\u0131 taraf\u0131ndan g\u00fc\u00e7l\u00fc ve etkili bir denetime tabi tutuldu\u011fu siyasal sistemdir.\u201d<\/em>[27]<\/sup><\/a><\/p>\n\n\n\n G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem olarak adland\u0131r\u0131lan bu sisteme, \u201ciyile\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistem\u201d<\/em> dendi\u011fine de tan\u0131k olunmaktad\u0131r. Buna g\u00f6re: \u201c\u2018\u0130yile\u015ftirilmi\u015f ve G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Parlamenter Sistem\u2019 den, \u201cdemokratik rejimi ve hukuk devletini i\u00e7selle\u015ftirmi\u015f devlet organlar\u0131 aras\u0131nda, denge ve denetleme ara\u00e7lar\u0131 tesis edilerek kuvvetlendirilmi\u015f, karar s\u00fcre\u00e7lerinde ortaya \u00e7\u0131kan t\u0131kanmalar\u0131 siyasal krize d\u00f6n\u00fc\u015fmeden \u00e7\u00f6zen form\u00fcllere sahip olan bir sistem<\/em>[in] hayata ge\u00e7irilecek <\/em>[olmas\u0131].\u201d<\/em>[28]<\/a>anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistem salt h\u00fck\u00fcmet istikrar\u0131na odaklanm\u0131\u015f bir yakla\u015f\u0131m i\u00e7ermektedir. Bu da y\u00fcr\u00fctmenin g\u00fc\u00e7lendirilmesi ile olu\u015fmaktad\u0131r. G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem ise ayn\u0131 zamanda siyasal demokratik sistemin sa\u011fl\u0131kl\u0131 i\u015flemesini de g\u00f6zetir. Bu da sa\u011fl\u0131kl\u0131 i\u015fleyen parti ve se\u00e7im sistemi ile yarg\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 gibi fakt\u00f6rleri de gerektirir.[29]<\/a><\/p>\n\n\n\n H\u00e2lbuki g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem denilen bu model, bir bak\u0131\u015fa g\u00f6re \u201crasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistem\u201dden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. \u201cGerek literat\u00fcr gerekse pratik uygulamalar incelendi\u011finde muhalefetin \u201cg\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f\/iyile\u015ftirilmi\u015f\u201d parlamenter sistem olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir h\u00fck\u00fcmet modeline rastlan\u0131lmamaktad\u0131r.\u201d[30]<\/a> G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem deyimi bilhassa \u00dclkemizde Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 sistemine tepki duyan kesimce dile getirilen ve \u201c<\/em>yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar ve baz\u0131 somut \u00f6nerilere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda muhalefet blokunun asl\u0131nda \u2018rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamentarizm\u2019 odakl\u0131 bir modeli \u00f6nceledi\u011fi\u201d<\/em> bir sistemdir.[31]<\/a><\/p>\n\n\n\n Rasyonel parlamenter sistem ile sadece h\u00fck\u00fcmet istikrar\u0131na odaklanan de\u011fil; ayn\u0131 zamanda h\u00fck\u00fcmete i\u015flerlik ve etkinlik de kazand\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bu istikrar ve i\u015flerlikle de, toplumsal huzurun, istikrar\u0131n, bar\u0131\u015f\u0131n ve geli\u015fimin sa\u011flanmas\u0131 hedeflenerek; siyasal sistemin demokratik ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 i\u015flemesi ama\u00e7lanm\u0131\u015f olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u201cRasyonelle\u015ftirme \u00e7e\u015fitli hukuki d\u00fczenlemeler ve mekanizmalar yoluyla sistemin i\u015fleyi\u015finin desteklenmesi amac\u0131na d\u00f6n\u00fck bir giri\u015fimdir.\u201d[32]<\/a> B\u00f6ylece h\u00fck\u00fcmet istikrar\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan -yukar\u0131daki tan\u0131mda g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem kapsam\u0131nda \u00f6ng\u00f6r\u00fclen-; siyasal parti ve se\u00e7im sistemlerinde demokratik standartlar d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmadan yap\u0131labilecek baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler de, sonu\u00e7ta rasyonelle\u015fme \u00e7izgisinde bir proje olarak g\u00f6r\u00fclebilir: \u00d6rne\u011fin parti disiplinin yumu\u015fat\u0131lmas\u0131; milletvekili adaylar\u0131n\u0131n \u00f6nse\u00e7imle belirlenmesi ve\/veya se\u00e7imlerde parti ba\u015fkan\u0131 ve y\u00f6netiminin etkisinin azalt\u0131lmas\u0131; se\u00e7imlerde -se\u00e7menlerin adaylar\u0131 daha yak\u0131ndan tan\u0131yarak oy verebildi\u011fi- daralt\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lge sisteminde ge\u00e7ilmesi gibi tercihler, rasyonelle\u015fme s\u00fcrecinde de etkili olarak g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u201cG\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f veya rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistem, sa\u011flam bir parlamento \u00e7o\u011funlu\u011funa dayanmayan h\u00fck\u00fcmetlerin kurulmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesini ise zorla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 birtak\u0131m ara\u00e7lar\u0131 i\u00e7eren anayasal bir form\u00fclasyon olarak tan\u0131mlanabilir\u201d<\/em>;[33]<\/a> \u015feklindeki tan\u0131mda da g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistemin rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistem oldu\u011fu dolayl\u0131 olarak kabul edilmi\u015f olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Yasaman\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fctme kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00fc\u00e7lendirilmesine vurgu yapan g\u00f6r\u00fc\u015fler de rasyonelle\u015ftirilmi\u015f veya g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistemden bahsederek, bu kavramlar\u0131 \u00f6zde\u015f olarak kullanmaktad\u0131rlar.[34]<\/a><\/p>\n\n\n\n Di\u011fer taraftan, yine g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem verileri i\u00e7inde g\u00f6r\u00fclerek teklif edilen, y\u00fcr\u00fctmenin atama gibi bir k\u0131s\u0131m yetkilerinin yarg\u0131 ya da ba\u011f\u0131ms\u0131z kurullar\u0131n denetimi ile kullanabilmesi gibi y\u00f6ntemlerle y\u00fcr\u00fctme, g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f de\u011fil, bir anlamda zay\u0131flat\u0131lm\u0131\u015f olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Parlamenter sisrtemin g\u00fc\u00e7lendirilmesinden bahsedilemez. G\u00fc\u00e7lendirilen yasama, y\u00fcr\u00fctme veya yarg\u0131 erkleri olabilir. Bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, \u201celbette yeni kavramlar geli\u015ftirmeye kimse itiraz edemez. Ama \u00f6teden beri var olan bir h\u00fck\u00fcmet modelini, g\u00fc\u00e7lendirme vurgusuyla ifade etmenin sorunlu bir yakla\u015f\u0131m oldu\u011funa da i\u015faret etmek gerekiyor.\u201d<\/em>[35]<\/a><\/p>\n\n\n\n Bu sebeplerle, rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamentarizmi yasama y\u00fcr\u00fctme ili\u015fkileri dengesini, parti ya da se\u00e7im sistemleri veya di\u011fer siyasal s\u00fcre\u00e7lerden soyut olarak ele almak; dahas\u0131 rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamentarizmin h\u00fck\u00fcmetlere bu dar \u00e7er\u00e7evedeki de\u011fi\u015fikliklerle istikrar kazand\u0131rabilece\u011fini varsayd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek[36]<\/a> kanaatimizce yeterince hakl\u0131 ya da isabetli de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n Ancak g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistemi, rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistemden ay\u0131rmak ba\u011flam\u0131nda literat\u00fcre yeni bir versiyon olarak katmak gerekiyorsa; g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem, yukar\u0131daki tan\u0131m\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde, \u00fclkelerdeki h\u00fck\u00fcmet istikrar\u0131na sadece yasama y\u00fcr\u00fctme ili\u015fkileriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olmayan; se\u00e7im ya da siyasal partiler sistemleri ve siyasal sistemin bunal\u0131ms\u0131z i\u015flemesini sa\u011flayacak di\u011fer fakt\u00f6rlerle hukuk ve siyaset literat\u00fcr\u00fcnde yer bulmu\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Yazar: Prof. Dr. R. Cengiz Derdiman <\/p>\n\n\n\n e posta: rderdiman@hukukiyaklasim.com , iletisim@hukukiyaklasim.com<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n <\/em>R. Cengiz Derdiman, \u201cG\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Parlamenter Sistem Nedir?\u201d, Hukuki Yakla\u015f\u0131m Sitesi, <\/em>\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026. Eri\u015fim Tarihi: ..\/..\/20.. <\/em><\/p>\n\n\n\n \u015eeklinde kaynak g\u00f6sterilmelidir.<\/p>\n\n\n\n <\/a> <\/p>\n\n\n\n [1] Schelcher, Walter, \u201cDas Parlamentarische System (I. Das Wesen der parlamentarischen Regierung)\u201d, Archiv des \u00f6ffentlichen Rechts<\/em> 1921, volume: 41- issue: 33, ss: 257-271, s. 257, 258. <\/p>\n\n\n\n [2]<\/a> \u00c7a\u011flar, Bak\u0131r, Bir Anayasac\u0131n\u0131n Seyir Defteri,<\/em> Su Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2000, s. 20.<\/p>\n\n\n\n [3]<\/a> Derdiman, R. Cengiz, Anayasa Hukuku,<\/em> 3. Bask\u0131, Akt\u00fcel Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 2013, s. 62; Kocao\u011flu (Mehmet) Anayasa Hukuku<\/em>, Y\u00d6K Matbaas\u0131, Ankara, 1998, s. 170.<\/p>\n\n\n\n [4]<\/a> Bak\u0131n\u0131z: Merkel, Wolfgang,\u201cDefekte Demokratien\u201d, in: Demokratie in Ost und West,<\/em> Wolfgang Merkel\/Andreas Busch <\/em>(Hrsg.), Frankfurt a.M., 1999, 361\u2013381, s. 71, nakleden: Lauth, Hans-Joachim, \u201c<\/em>Regimetypen: Totalitarismus \u2013 Autoritarismus \u2013 Demokratie\u201d. Vergleichende<\/em> <\/em>Regierungslehre<\/em> Eine Einf\u00fchrung 3., aktualisierte und erweiterte Auflage, Hans-Joachim Lauth (Hrsg.), Springer Fachmedien GmbH, Wiesbaden, 2010, s. 96.<\/p>\n\n\n\n [5]<\/a> Steffani, Winfried, Parlamentarische<\/em> und pr\u00e4sidentielle Demokratie, <\/em>Springer Fachmedien Wiesbaden, 1979, s. 11. <\/p>\n\n\n\n [6]<\/a> Parlamenter sistemin tan\u0131m\u0131 ve \u00f6zellikleri i\u00e7in bak\u0131n\u0131z: Keskinsoy, \u00d6mer-Kaya, Semih Batur, Parlamenter H\u00fck\u00fcmet Sisteminin Erdemleri<\/em>, Yetkin Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 2020, s. 19-24, 38-42.<\/p>\n\n\n\n [7]<\/a> Furtak, Flarian T., Demokratische Regierungssysteme eine Einf\u00fchrung,<\/em> Springer Verlag, Wiesbaden, 2018, s. 43.<\/p>\n\n\n\n [8]<\/a> H\u00fck\u00fcmet parlamenter sistemde yasama d\u00f6nemleri i\u00e7inde g\u00f6revden bu \u015fekilde al\u0131nabilirken, ba\u015fkanl\u0131k sisteminde bu usul yoktur. Parlamenter sitemde h\u00fck\u00fcmetin ve bakanlar\u0131 do\u011frudan do\u011fruya devlet ba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan atansa bile devlet ba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan g\u00f6revden al\u0131nmas\u0131 (kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131n\u0131z: Steffani, op.cit., s. 39, 40.) h\u00fck\u00fcmetin yasamaya kar\u015f\u0131 olan siyasal sorumlulu\u011funu i\u015flevsiz hale getirece\u011finden isabetli olamaz.<\/p>\n\n\n\n [9]<\/a> Zippelius, Reinhold-W\u00fcrtenberger, Thomas, Deutsches Staatsrecht<\/em>, 32. Auflage, Verlag H.C. Beck, M\u00fcnchen, 2008, s. 90<\/p>\n\n\n\n [10]<\/a> Schelcher, op.cit.,s. 261, 269.<\/p>\n\n\n\n [11]<\/a> Keskinsoy,-Kaya, s. 19-24, 38-42.<\/p>\n\n\n\n [12]<\/a> \u00c7ok \u00e7ok k\u0131sa ve genel bir ifade ile; \u201c<\/em>\u0130ngiltere\u2019de parlamenter sistem, Krala kar\u015f\u0131 toplumsal gruplar\u0131n ittifak\u0131yla Kral\u0131 etkisizhale getirip parlamentoyu ve dolay\u0131s\u0131yla parlamentodan \u00e7\u0131kan bakanlar kurulunu etkinle\u015ftirmesi sonucunda do\u011fmu\u015ftur.\u201d<\/em> Derdiman, R. Cengiz, \u201cT\u00fcrkiye\u2019de Benimsenecek H\u00fck\u00fbmet Sistemi Ve \u2018Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 H\u00fck\u00fbmetini\u2019 Tart\u0131\u015fmak\u201d, \u0130stikrar ve Temsil Paradigmalar\u0131 \u00c7er\u00e7evesinde <\/em>Ba\u015fkanl\u0131k Sistemi ve T\u00fcrkiye, <\/em>edit\u00f6r: Nagehan Talat Arslan,Akt\u00fcel Yay\u0131nlar\u0131, Bursa, 2013, s. 243<\/p>\n\n\n\n [13]<\/a> \u0130ki partili sistemlerle partilerin \u00e7o\u011funlu\u011fu kazand\u0131\u011f\u0131 sistemlerde parlamentoda \u00e7o\u011funlu\u011fu dayal\u0131 h\u00fck\u00fcmetler i\u00e7in gensoru ve g\u00fcvensizlik oylamalar\u0131 y\u00f6ntemleri pek etkili olmad\u0131\u011f\u0131 gibi etkili olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek ger\u00e7ek\u00e7i de de\u011fildir. Harfst, Philipp; Schnapp, Kai-Uwe (2003) : Instrumente parlamentarischer Kontrolle der Exekutive in westlichen Demokratien<\/em>, WZB Discussion Paper, No. SP IV 2003-201 (http:\/\/hdl.handle.net\/10419\/49732), s. 8.<\/p>\n\n\n\n [14]<\/a> Kaltefleiter, Werner, Die Funktionen <\/em>des Staatsoberhauptes in der parlamentarischen Demokratie<\/em>, Springer Fachmedien Wiesbaden, 1970, s. 10, 11. <\/strong><\/p>\n\n\n\n [15]<\/a> Derdiman, \u201cT\u00fcrkiye\u2019de Benimsenecek H\u00fck\u00fbmet Sistemi Ve \u2018Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 H\u00fck\u00fbmetini\u2019 Tart\u0131\u015fmak\u201d, op.cit., s. 245<\/p>\n\n\n\n [16]<\/a> \u00a0\u00a0 Ayn\u0131 y\u00f6nde: Duverger, Maurice, Siyasal Rejimler, <\/em>T\u00fcrk\u00e7esi: Teoman Tun\u00e7do\u011fan, Sosyal Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1986, s. 73<\/em><\/p>\n\n\n\n [17]<\/a> Bu y\u00f6ndeki de\u011ferlendirmeler i\u00e7in bak\u0131n\u0131z: Kuzu, Burhan, Anayasa Hukukumuzda Y\u00fcr\u00fctme Organ\u0131n\u0131n D\u00fczenleyici \u0130\u015flem Yapma Yetkisi ve G\u00fc\u00e7lendirilme E\u011filimi,<\/em> Filiz Kitabevi, \u0130stanbul, 1987, s. 86, 87; \u00d6zkol, Adil, \u201c\u00c7a\u011fda\u015f Parlamenter Demokrasilerde Kuvvetli \u0130cra E\u011filimi\u201d, Ankara \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi<\/em>, Y\u0131l 1969, Cilt 26, Say\u0131 1<\/a>, s. 49 vd.<\/p>\n\n\n\n [18]<\/a> \u00d6zkol, ibid., s. 48.<\/p>\n\n\n\n [19]<\/a> Furtak, op.cit., s.155. Rasyonel parlamentarizmi aklile\u015ftirilmi\u015flikten hareketle, parlamenter sistemin kurallara ba\u011flanmas\u0131 \u015feklinde a\u00e7\u0131klamak ve y\u00fcr\u00fctmeye etkinlik ve istikrar kazand\u0131r\u0131c\u0131 \u015fekilde g\u00fc\u00e7lendirmeye y\u00f6nelik bak\u0131\u015fa \u201c\u00e7a\u011fda\u015f parlamentarizm\u201d (Fendo\u011flu, Hasan Tahsin, T\u00fcrkiye\u2019nin Demokratik Geli\u015fim ve Avrupa Birli\u011fi,<\/em> Beyan Yay\u0131nlar\u0131 no: 438, \u0130stanbul, 2007, s. 323.) de denmektedir. H\u00e2lbuki kl\u00e2sik parlamentarizmin devlet hayat\u0131nda bunal\u0131ma sebebiyet vermeyecek derecede ve \u00e7a\u011fda\u015f bir \u015fekilde hukuki kurallara ba\u011flanarak dizayn edilmesinin kendisi rasyonel bir y\u00f6ntem olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n [20]<\/a> Derdiman, R. Cengiz-Ka\u011fan, Zeynep, \u201c1982 Anayasas\u0131nda Organik ve Fonksiyonel Y\u00f6n\u00fc \u0130tibar\u0131yla \u2018Ge\u00e7ici Bakanlar Kurulu\u2019\u201d Hacettepe \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi,<\/em> cilt: 6 say\u0131: 1, y\u0131l: 2016, ss: 9\u201347, s. 13 vd.<\/p>\n\n\n\n [21]<\/a> Marschall, Stefan, Parlamentarismus <\/em>Eine Einf\u00fchrung<\/em>, 2., \u00fcberarbeitete und aktualisierte Auflage, Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2016, s. 24. <\/em><\/p>\n\n\n\n [22]<\/a> Kabo\u011flu, \u0130brahim \u00d6., Anayasa Hukuku Dersleri Genel Esaslar,<\/em> 10. Bask\u0131, Legal yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul, 2015, s. 154.<\/p>\n\n\n\n [23]<\/a> Y\u00fccel, B\u00fclent, Parlamenter H\u00fck\u00fbmet S<\/em>i<\/em>stem<\/em>i<\/em>n<\/em>i<\/em>n Rasyonelle<\/em>\u015f<\/em>t<\/em>i<\/em>rilmes<\/em>i <\/em>Ve T\u00fcrk<\/em>i<\/em>ye \u00d6rne<\/em>\u011fi<\/em>, Doktora Tezi, Anadolu \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc, Kamu Hukuku Anabilim Dal\u0131, Eski\u015fehir, 2008, s. 149.<\/p>\n\n\n\n [24]<\/a> \u201cBa\u015fkanl\u0131k sisteminin rasyonelle\u015ftirilmesi\u201d tabiri i\u00e7in bak\u0131n\u0131z: Atar, Yavuz, Ankara\u2019da G\u00fc\u00e7l\u00fc Ba\u015fkanl\u0131k Tart\u0131\u015fmas\u0131 ve AK Partinin Ba\u015fkanl\u0131k Sistemi Teklifi\u201d Yeni T\u00fcrkiye, <\/em>y\u0131l: 9 Mart-Nisan 2013, say\u0131: 51, s. 551. <\/p>\n\n\n\n [25]<\/a> Benzer g\u00f6r\u00fc\u015f: Anayurt, \u00d6mer, Anayasa Hukuku Genel K\u0131s\u0131m, <\/em>Se\u00e7kin Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 2018, s. 378.<\/p>\n\n\n\n [26]<\/a> Ayn\u0131 y\u00f6nde bak\u0131n\u0131z ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131n\u0131z: Tun\u00e7ka\u015f\u0131k, Halit, \u201cParlamenter Sistem: Teori, Pratik Ve Tart\u0131\u015fmalar\u201d, Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 H\u00fck\u00fcmet Sistemleri: Parlamenter Sistem (Almanya, G\u00fcney Afrika, Hindistan, \u0130ngiltere, \u0130talya ve Japonya \u00d6rnekleri),<\/em> TBMM Ara\u015ft\u0131rma Hizmetleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131n\u0131, Edit\u00f6r Semra G\u00f6k\u00e7imen, Ankara, 2017, s. 9, 10.<\/p>\n\n\n\n [27]<\/a> Akart\u00fcrk, Ekrem Ali-K\u00fc\u00e7\u00fck, Tevfik S\u00f6nmez, G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Parlamenter Sistem, Teori ve Uygulama, <\/em>Adalet Yay\u0131nevi, Ankara, 2021, s. 15, 16.<\/p>\n\n\n\n [28]<\/a> \u0130yile\u015ftirilmi\u015f ve G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Parlamenter Sistem, <\/em>https:\/\/iyiparti.org.tr\/storage\/img\/doc\/iyi-parti-iyilestirilmis-ve-guclendirilmis-parlamenter-sistem.pdf, (Eri\u015fim tarihi: 21.08.2021) s. 2<\/p>\n\n\n\n [29]<\/a> Akart\u00fcrk-K\u00fc\u00e7\u00fck, op.cit., s. 144.<\/p>\n\n\n\n [30]<\/a> Laleo\u011flu, Baki, \u201cG\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Parlamenter Sistem, Sorunlar ve \u00c7eli\u015fkiler\u201d, https:\/\/www.setav.org\/guclendirilmis-parlamenter-sistem-sorunlar-ve-celiskiler\/, (eri\u015fim tarihi: 21.08.2021).<\/p>\n\n\n\n [31]<\/a> Ibid.<\/p>\n\n\n\n [32]<\/a> Y\u00fccel, s. 149.<\/p>\n\n\n\n [33]<\/a> Baykan, Metin, \u201cDemokratik Bir Ba\u015fkanl\u0131k Sistemi M\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?\u201d, Perspektif<\/em>, 07.01.2021, https:\/\/www.perspektif.online\/demokratik-bir-baskanlik-sistemi-mumkun-mu\/ Eri\u015fim, 11.03.2021.<\/p>\n\n\n\n [34]<\/sup><\/a> <\/sup> \u00d6rne\u011fin: \u201cBu \u00e7er\u00e7evede TBMM, demokratikle\u015ftirilebildi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00fc\u00e7l\u00fc olur ve g\u00f6revlerini \u00f6zerk bir bi\u00e7imde yerine getirir. H\u00fck\u00fcmet istikrar\u0131 i\u00e7in, kurulmas\u0131 kolay ve d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesi zor d\u00fczenleme, aklile\u015ftirilmi\u015f veya g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter rejim \u00e7er\u00e7evesinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeli; yarg\u0131 ise, mutlaka ba\u011f\u0131ms\u0131z olmal\u0131d\u0131r.\u201d (Kabo\u011flu, \u0130brahim \u00d6., \u201cG\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem\u201d, Birg\u00fcn, 15.04.2021,<\/em> https:\/\/www.birgun.net\/haber\/guclendirilmis-parlamenter-sistem-341310, Eri\u015fim:07.09.2021) ifadesinde ge\u00e7en \u201caklile\u015ftitilmi\u015f veya g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter rejim\u201d deyimlerinin birbirleri ile e\u015f anlaml\u0131 kullan\u0131ld\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. <\/p>\n\n\n\n\u00a71- Kapsam ve K\u0131sa \u0130zahat<\/em><\/h4>\n\n\n\n
Bu yaz\u0131, g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistemin <\/a>sadece anlam\u0131n\u0131 ve kapsam\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rma ve belirlemekle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 sistemine y\u00f6neltilen ele\u015ftirilerle, bu sistemde iyile\u015ftirme veya g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sisteme ge\u00e7i\u015f se\u00e7eneklerine ili\u015fkin de\u011ferlendirmelerimiz, ayr\u0131 yaz\u0131lara konu olabileceklerdir.<\/em><\/h4>\n\n\n\n
G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem, h\u00fck\u00fcmet sistemleri teorisinde yeni bir adland\u0131rma olup bir noktada parlamenter sistemin rasyonelle\u015ftirilmesi olup; h\u00fck\u00fcmet bunal\u0131mlar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmesi ve istikrarl\u0131 bir y\u00f6netim i\u00e7in, y\u00fcr\u00fctmenin yasama kar\u015f\u0131s\u0131nda duruma g\u00f6re siyasal partiler ve se\u00e7im sistemi gibi di\u011fer demokratik fakt\u00f6rleri de kapsay\u0131c\u0131 \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ve geni\u015f d\u00fczeltimler \u00f6ng\u00f6rmektedir<\/em>.<\/h4>\n\n\n\n
<\/h4>\n\n\n\n
\u00a72- G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Parlamenter Sistem: Anlam ve Kapsam\u0131<\/em><\/h3>\n\n\n\n
1. Genel Olarak Parlamenter Sistem (=Parlamentarizm) ve \u00d6zellikleri<\/h3>\n\n\n\n
1.1. \u00d6n tespit: parlamenter sistem bir siyasal rejim de\u011fildir<\/h4>\n\n\n\n
1.2. Parlamenter sistemin tan\u0131m\u0131 ve \u00f6zellikleri<\/h4>\n\n\n\n
1.2.1. Tan\u0131m ve A\u00e7\u0131klama<\/h4>\n\n\n\n
1.2.2. Sistemin \u00d6zellikleri<\/h4>\n\n\n\n
2. Parlamenter Sistemdeki \u0130stikrars\u0131zl\u0131klar\u0131n Giderilmesi<\/h3>\n\n\n\n
2.1. Parlamenter Sistemdeki Sorunlar ve \u0130stikrars\u0131zl\u0131klar<\/h4>\n\n\n\n
2.2. Parlamentarizmin \u0130stikrars\u0131zl\u0131klar\u0131 Giderici Versiyonu: Rasyonelle\u015ftirilmi\u015f Parlamenter Sistem<\/h4>\n\n\n\n
2.2.1. Kl\u00e2sik Parlamenter Sistemin Rasyonelle\u015ftirme (\u2248G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Y\u00fcr\u00fctme Olu\u015fturma) Gerek\u00e7elerine \u0130li\u015fkin K\u0131sa bilgi<\/h4>\n\n\n\n
<\/h4>\n\n\n\n
2.2.2. Rasyonelle\u015ftirilmi\u015f Parlamenter Sistemin Anlam\u0131 ve Kapsam\u0131<\/h4>\n\n\n\n
<\/h4>\n\n\n\n
3. G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem <\/h3>\n\n\n\n
3.1. G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Parlamenter Sistemin Tan\u0131m\u0131 ve Mahiyeti<\/h4>\n\n\n\n
3.2. G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f parlamenter sistem rasyonelle\u015ftirilmi\u015f parlamenter sistemin bir versiyonu mudur?<\/h4>\n\n\n\n
3.2.1. G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Parlamenter Sistemin Literat\u00fcrde Tan\u0131m\u0131<\/h4>\n\n\n\n
3.2.2. Rasyonelle\u015ftirilmi\u015f Parlamenter Sistemin Kapsay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/h4>\n\n\n\n
<\/h4>\n\n\n\n
3.2.3. G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Parlamenter Sistemin Rasyonelle\u015ftirilmi\u015f Parlamenter Sistem A\u00e7\u0131s\u0131ndan Tan\u0131m\u0131<\/h4>\n\n\n\n
Dikkat :<\/em><\/h4>\n\n\n\n
1-) Bu makalenin, yasalara uygun \u015fekilde kaynak g\u00f6sterilip at\u0131f yap\u0131larak kullan\u0131lmas\u0131 hari\u00e7, r\u0131zam\u0131z ve iznimiz al\u0131nmadan ba\u015fka yerlerde yay\u0131mlanamayaca\u011f\u0131n\u0131 ve kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlatmak isteriz. Bu hususta Yasal Uyar\u0131<\/a> sayfas\u0131n\u0131 da kontrol edebilirsiniz.<\/em><\/pre>\n\n\n\n
2-) Bu makaleye at\u0131f yap\u0131lmas\u0131 halinde:<\/pre>\n\n\n\n
\u015eeklinde kaynak g\u00f6sterilmesi gerekmektedir.<\/pre>\n\n\n\n
3-) \u0130znimiz ve r\u0131zam\u0131z al\u0131nmas\u0131 kayd\u0131yla di\u011fer kullan\u0131mlarda da mutlaka: <\/pre>\n\n\n\n
Kaynak: R. Cengiz Derdiman, \u201c<\/em>G\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f Parlamenter Sistem Nedir?\u201d, Hukuki Yakla\u015f\u0131m Sitesi, <\/em>\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026. Eri\u015fim Tarihi: ..\/..\/20..<\/pre>\n\n\n\n
\n\n\n\nDipnotlar<\/h4>\n\n\n\n
<\/h4>\n\n\n\n
<\/h4>\n\n\n\n
<\/h4>\n\n\n\n