Parlamenter sisteme veya güçlendirilmiş parlamenter sistem gibi türevlerine dönüş seçeneklerini, Ülkemiz açısından değerlendirme
Bu başlıkta yer alan makalemizin, gözden geçirilmiş ve daha tafsilâtlı olarak yeniden yazılmış şekli, (R.Cengiz Derdiman), Parlamenter Sisteme Dönüş Mü, Cumhurbaşkanlığı Sisteminin İyileştirilmesi Mi? (Yetkin Yayınları, Ankara, 2026)[1] adlı kitapta §2. başlıkta yayınlanmıştır.
Bu sebeple, burada, aşağıda yer alan kısa ve genel bilgi ile yetinmek gerekmiştir:
Cumhurbaşkanlığı Sistemindeki aksamaları eleştirenler, güçlendirilmiş parlamenter sisteme dönüşü gündeme getirmişlerdir.
Yukarıda andığımız kitabımızda §2. başlıkta yayınlanan çalışma, Ülkemizde Cumhurbaşkanlığı Sisteminden parlamenter sisteme dönüşün isabetli olup olmayacağını değerlendirmektedir.
Aslında, bir ülkede siyasal yapılanmanın, siyasal kurumların, konuyla ilgili olarak da hükümet sistemlerine ilişkin sorunların bunlarda iyileştirmelerle giderilip giderilemeyeceği test edilmeden temelden değiştirilmeleri, bunların kurumsallaşmalarını olumsuz etkileyeceği gibi, kamu yararına da uygun olmaz. Kaldı ki, yapılacak değişiklerde önerilen seçeneğin teorik ve pratikte karşılaşılabilecek fayda ve mahzurlarını (=zararlarını) da kamuoyundaki algıların etkisi altında kalmadan iyice araştırmak ve düşünmek gerekmektedir. Bu bakışla kanaatimizi söylemek gerekirse; güçlendirilmiş de olsa parlamenter sisteme geçmek isabetli olmaz. Bunun yerine, halihazırdaki sistemde iyileştirmeler yapmanın daha isabetli olacağını söylemek mümkündür.
Parlamenter sistemde “hükümetin genel siyaseti”nden ve bunu uygulamaktan sorumlu olan Bakanlar Kuruludur. Başbakan, bu Kurulun başkanı olarak, uygulamada güçlü bir konuma sahiptir. Bu sebeple parlamenter sistemler fiiliyatta her zaman adeta bir “başbakanlık hükümeti”ne dönüşebilecek durumdadırlar. Bunun anlamı, parlamenter sistemin deyim yerindeyse “tek kişinin yönetimi”ne dönüşmesi demektir. Şu halde Cumhurbaşkanlığı sisteminin tek kişinin yönetimine dönüşebileceği yönündeki eleştiriler, parlamenter sistem için de geçerlidir.
Öte yandan, parlamenter sistemlerde Cumhurbaşkanı-hükümet çatışmasının hiçbir zaman olmayacağının hiçbir garantisi yoktur. Bu tespit, parlamenter sistemin tüm versiyonları hatta yarı-başkanlık sistemlerinde bile geçerlidir.
Parlamenter sistemde Cumhurbaşkanı, klâsik parlamenter sistemin öngördüğü şekilde yetkisiz kabul edilmektedir. Böyle olsa bile, Cumhurbaşkanı bu sistemde de bir kısım yetkilere sahiptir:
Örneğin, Devleti temsil ve organlararası koordinasyonu sağlamak Anayasanın uygulanmasını gözetmek bu kapsamdadır. Cumhurbaşkanının bu görev ve yetkilerini kullanırken, hükümetle uyuşmazlığa düşmesi pekalâ mümkündür. Örneğin:
Cumhurbaşkanının Başbakanın istediği kişileri bakan olarak atama kararnamesini ve diğer kararnameleri imzalamamasının yaptırımı yoktur. Bunun gibi, Cumhurbaşkanının hükümetin veto edilmesini istediği kanunları Resmi Gazetede yayınlamasını engelleyecek bir düzenlemen bahsetmek de zordur. Bu örnekler, doğurabilecekleri sonuçlar itibarıyla, bu çatışmaların veya anlaşmazlıkların her zaman vuku bulabileceğine işaret etmektedir. Nitekim, bu tür birçok örneği Türk siyasal hayatının tecrübe ettiği de malumdur ve aşikârdır.
Parlamenter sistemde hükümetler parlamentodaki çoğunluklarına dayandıklarında, fiiliyatta parlamentonun siyasal denetiminden muaf hale gelmektedirler. Azınlık veya koalisyon hükümetleri ise, duruma göre, Yasamanın denetimiyle adeta çalış(tırıl)amaz bir duruma düşebilmektedirler.
Diğer taraftan, parlamenter sistemlerde koalisyonların çok zor kuruldukları ve uzun sürmedikleri de bir gerçektir. Bu husus, başka ülkelerdeki ve Ülkemizdeki tecrübelerle sabittir.
Bir başka kitabımızda[2] izah ettiğimiz gibi, “Cumhurbaşkanlığı sistemi”ni, ilk kez, adıyla beraber biz önermiştik. Bu önerimizi de 2013 yılında yazdığımız bir makale[3] ve 2014 de yayınlanan eserimizde[4] yapmıştık. Yani bu sistemin adını da ilk kez bizim verdiğimizi söylemeliyiz. Burada eklemek gerekir ki; bu sistemin bir hükümet sistemi olmadığı yönündeki (karşıt) görüşler, kanaatimizce teyide muhtaç niteliklerini giderememişlerdir.
Bu sistemindeki, seçimlerden evvel ittifak oluşturabilme usullerinin, parlamenter sistemlerde koalisyonların seçimlerden sonra ve bir hayli zor kurulup çabuk bozulması gibi olumsuzluklara nazaran tercihe şayan olmayacaklarını söyleyemeyiz.
Ayrıca, Cumhurbaşkanlığı sisteminde yapılacak iyileştirmeler, kanaatimizce parlamenter sisteme yönelmeye gerek bırakmayacaktır.[5]
Tüm bunlarla ve konu kapsamındaki diğer hususlarla ilgili açıklamalar ve mevcut sistemin iyileştirilmeleri önerileri, anılan kitabımızda[6] tafsilâtıyla yer almıştır. Sonuç olarak; bu çalışmada ve bunun yer aldığı anılan kitapta yer alan görüş ve önerilerin okuyucuya yararlı olmasını ve Anayasal düzende yaşanan aksaklıkları gidermeye de katkı sunmasını dilerim.
Yazar: Prof. Dr. R. Cengiz Derdiman
Dikkat :
1-) Bu makalenin, yasalara uygun şekilde kaynak gösterilip atıf yapılarak kullanılması hariç, rızamız ve iznimiz alınmadan başka yerlerde yayımlanamayacağını ve kullanılamayacağını hatırlatmak isteriz. Ayrıca, bu hususta Yasal Uyarı sayfasını da kontrol edebilirsiniz.
2-) Bu yazıya atıf yapılması halinde:
R. Cengiz Derdiman, “Parlamenter Sisteme Dönüş İsabetli Midir?”, Hukuki Yaklaşım Sitesi, ……………. Erişim Tarihi: ../../20..
Şeklinde kaynak gösterilmesi gerekmektedir.
3-) İznimiz ve rızamız alınması kaydıyla diğer kullanımlarda da mutlaka:
Kaynak: R. Cengiz Derdiman, “Parlamenter Sisteme Dönüş İsabetli Midir?”, Hukuki Yaklaşım Sitesi, ……………. Erişim Tarihi: ../../20..
Şeklinde kaynak gösterilmelidir.
Dipnotlar
[1] Parlamenter Sisteme Dönüş Mü, Cumhurbaşkanlığı Sisteminin İyileştirilmesi Mi? (https://yetkin.com.tr/parlamenter-sisteme-donus-mu-cumhurbaskanligi-sisteminin-iyilestirilmesi-mi-17433?search=Derdiman )
Başlıklı bu kitap, 4 farklı kitabımızın serisi itibarıyla;
1-) Anayasacılık Anlayışları ve Türk Anayasacılık Birikimi (Yetkin Yayınları, Ankara 2026) (https://yetkin.com.tr/anayasacilik-anlayislari-ve-turk-anayasacilik-birikimi-17435?search=Derdiman )
2-) Türk Anayasal Gelişmeleri ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi (Yetkin Yayınları Ankara, 2026) (https://yetkin.com.tr/turk-anayasal-gelismeleri-ve-cumhurbaskanligi-sistemi-17434?search=Derdiman )
Adlı kitaplardan sonraki;
Siyasal Rejimlerin İstikrarını Sağlayıcı Etkenler (Yetkin Yayınları, Ankara, 2026) (https://yetkin.com.tr/siyasal-rejimlerin-istikrarini-saglayici-etkenler-17436?search=Derdiman ) adlı kitabımızda önceki sırada yer almaktadır.
[2] Derdiman, R. Cengiz, Türk Anayasal Gelişmeleri ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi, Yetkin Yayınları, Ankara, 2026, s.253 ve devamı, başlık: §3 (https://yetkin.com.tr/turk-anayasal-gelismeleri-ve-cumhurbaskanligi-sistemi-17434?search=Derdiman ).
[3] Derdiman, R. Cengiz, “Türkiye’de Benimsenecek Hükûmet Sistemi ve ‘Cumhurbaşkanlığı Hükûmeti’ni Tartışmak”,İstikrar ve Temsil Paradigmaları Çerçevesinde Başkanlık Sistemi ve Türkiye, editör: N. Talat Arslan, Alfa Aktüel Yayınları, Bursa, 2013, ss: 241-274, s. 248-253. Bu makale için bakınız: Hukuki Yaklaşım Sitesi, https://www.hukukiyaklasim.com/wp-content/uploads/2024/07/Turkiyede-Benimsenecek-Hukumet-Sistemi-ve-Cumhurbaskanligi-Hukumetini-Tartismak-2.pdf , erişim: 27.08.2024
[4] Derdiman, R. Cengiz, Anayasa Hukuku Temel Bilgiler, Aktüel Yayınları, Bursa, 2014, s. 69.
[5] Parlamenter Sisteme Dönüş Mü, Cumhurbaşkanlığı Sisteminin İyileştirilmesi Mi? (https://yetkin.com.tr/parlamenter-sisteme-donus-mu-cumhurbaskanligi-sisteminin-iyilestirilmesi-mi-17433?search=Derdiman ) başlık: § 3.
[6] Parlamenter Sisteme Dönüş Mü, Cumhurbaşkanlığı Sisteminin İyileştirilmesi Mi? (https://yetkin.com.tr/parlamenter-sisteme-donus-mu-cumhurbaskanligi-sisteminin-iyilestirilmesi-mi-17433?search=Derdiman )
