Cumhurbaşkanlığı Sisteminin Sorunları ve Bunların İyileştirilmesine İlişkin Öneriler
Cumhurbaşkanlığı sisteminin işleyişinde karşılaşılan sorunların çözümüne ilişkin öneriler içeren ve sistemin iyileştirilmesi üzerinde duran makalemizin, gözden geçirilmiş ve daha tafsilâtlı olarak yeniden yazılmış şekli (R.Cengiz Derdiman), Parlamenter Sisteme Dönüş Mü, Cumhurbaşkanlığı Sisteminin İyileştirilmesi Mi? (Yetkin Yayınları, Ankara, 2026.)[1] adlı kitapta başlık: §3’de yayınlanmıştır. Dolayısıyla burada, aşağıda yer alan kısa ve genel bilgi ile yetinmiş bulunuyoruz.
Bir başka kitabımda[2] izah ettiğim gibi: “Cumhurbaşkanlığı sistemi”ni, ilk kez, adıyla beraber biz önermiştik. Bu önerimizi de 2013 yılında yazdığımız bir makale[3] ve 2014 de yayınlanan eserimizde[4] yapmıştık. Yani bu sistemin adını da ilk kez koyan birisi olduğumuzu sanırız burada söylemek gerekir.
Cumhurbaşkanlığı sisteminin öngördüğü “Anayasal yapılanma”, bir kısım eleştirilerle karşılaşmaktadır. Bu eleştiriler, bu sistemin Ülkenin iç ve dış sorunlarının çözümüne çare olmadığı noktalarına yoğunlaşmaktadır. Bu eleştirilere göre, bu sistem birçok sorunlara da sebebiyet vermiştir; vermektedir. Eleştirenlerin kahir ekseriyet(=büyük çoğunluğu), çözüm olarak “güçlendirilmiş parlamenter sistem”i önermektedirler.
Hükümet sistemindeki değişiklik, haliyle, Anayasal ve hukuki düzende değişiklik anlamında gelmektedir. Her bir ülkede bu yönden değişik bir sistem mevcuttur. Ama, Ülkelerde mevcut sistemler hep eleştirilmekte ve eleştirinler de değiştirilmesini önermektedirler.
Ne var ki, bir Ülkedeki hükümet sistemine ilişkin Anayasal hükümleri, gerekliliğini görmeden temelden değiştirmek isabetli olmaz. Çünkü böyle bir durum, beraberinde birçok bunalımı ve riski getir(ebil)ir. Böyle bir değişiklik, herşeyden evvel Anayasal hükümlerin oturmuş, kurumsallaşmış, istikrar kazanmış uygulamalarını terk etmek demektir. Böyle bir akıbete sebebiyet vermemek için, Anayasal düzende sık sık veya temelde değişiklik yapmaktan mümkün oldukça kaçınmak gerekir.
Dolayısıyla, Ülkemizde de bu konuda önceliği, kanaatimizce, sistemi temelden değiştirmek yerine; “sistemi iyileştirmek”e vermek gerekir.[5] Anılan kitabımızda başlık: §3’de yer alan çalışma da “rasyonel” veya “güçlendirilmiş parlamenter sistem”e dönüşe sıcak bakmamaktadır. Dolayısıyla bunun yerine Cumhurbaşkanlığı sisteminin eksikliklerinin giderilmesi yönünde bir revizeyi önermektedir. Bu suretle de Cumhurbaşkanlığı sisteminin eksikliklerini giderecek düzeltme önerilerimizi ortaya koymaktadır.
Bu arada: bir sorunu, Anayasa değişikliğiyle gidermek zorunlu olmadıkça, “Anayasanın yorumu”yla çözmek daha evlâdır. Dolayısıyla, bir siyasal sistemin işleyişinde arazların giderilmesi, bu konuda Anayasal değişikliği şart, zorunlu kılmalıdır.[6] Bu anlamda olmak üzere, parlamenter sistemin uygulandığı dönemde yaptığımız öneride[6a] de önceliğin, yürürlükte olan parlamenter sistemi iyileştirmek olması gerektiğine işaret etmiştik. Bu seçeneğin kabul görmemesi halinde ise daha temel değişiklik olarak Cumhurbaşkanlığı sistemini düşünebileceğimizi belirtmiştik.
Bunun arkasından, Ülkemiz, 6771 sayılı kanunla getirilen bu yeni Anayasal hükümet sistemiyle tanışmıştır. Fakat, bu sistem, belirtmek gerekir ki; “önerdiğimiz sistem”den[7] bir kısım farklılıklar içermektedir.[8]
Bu noktada yeni Anayasal sisteme, antidemokratik dönüşüm tehlikesi içerdiği noktasında[9] birçok eleştiri gelmiştir.
Andığımız kitaptaki çalışmamız, “adını” da yukarıda zikrettiğimiz teklifimizde[10] koyduğumuz Cumhurbaşkanlığı sisteminin:
1-) Mevcut duruma ve işleyişine kısaca değinerek;
2-) Demokratik hukuk devletinin gereklerini işlevsizleştirici tehlike teşkil eden yönlerini ve aksaklıklarını;
Revizeyle(≈iyileştirmeyle, düzeltmeyle) geliştirmek temasını işlemektedir.
Mevcut sistemin tarihi arka planı,[11] yapısı, işleyişiyle, eleştirilebilecek noktalarını diğer çalışmalarımızda[12] belirttik. Dolayısıyla, burada sözünü ettiğimiz çalışma, Anayasal sistemlerde değişikliklerin ilke ve usûllerine değinerek; mevcut sisteme ilişkin izahat vermektedir. Ancak, bundan daha önemlisi, mevcut sistemde revize edilecek yönleri ve bunun usûllerini ortaya koymaktadır.
Bu çalışma, öncelikle Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerine ilişkin Anayasal hükümlerin birbirinden farklı yorumları itibarıyla farklı tartışmalara sebebiyet verdiklerini ortaya koymaya çalışmaktadır. Daha sonra da bunlara ilişkin sorunların çözüm önerilerini sunmaktadır. Diğer başlıklarda da Yasama, Yürütme ve Yargı kuvvetlerinin/organlarının teşekkülü ve bunların görev ve yetkilerinde birbirlerini dengeleyici formüller ve öneriler ortaya koymaktadır.[13]
Ülkemizde hükümet sisteminde parlamenter sisteme dönüş önerisi yoğunlukla dikkat çekmektedir. Burada değindiğimiz çalışmanın da yer aldığı kitabımızdaki §2. başlık ise, parlamenter sistemin kendi arazlarının hiç bitmeyeceğini, bu sebeple sorunlara çare olmayacağını tafsilatıyla açıklamaktadır. Kitapta §3. başlık olarak yer alan bu çalışma:
1-) Güçlendirilmiş bile olsa, parlamenter sisteme dönüşün neden isabetli olmayacağını ayrıca değerlendirmektedir.
2-) Bundan başka, Cumhurbaşkanlığı sisteminde aksayan yönleri ortaya koyan ve bunlara çözümler öneren kapsamlı bir içerik sunmaktadır.
Sonuç olarak; burada andığımız çalışmada ve bunun yer aldığı anılan kitabımızda yer alan görüş ve önerilerin okuyucuya yararlı olmasını ve Anayasal düzende yaşanan aksaklıkları gidermeye de katkı sunmasını dilerim.
Yazar: Prof. Dr. R. Cengiz Derdiman
Dipnotlar
[1] Parlamenter Sisteme Dönüş Mü, Cumhurbaşkanlığı Sisteminin İyileştirilmesi Mi? (https://yetkin.com.tr/parlamenter-sisteme-donus-mu-cumhurbaskanligi-sisteminin-iyilestirilmesi-mi-17433?search=Derdiman )
Başlıklı bu kitap, 4 farklı kitabımızın serisi itibarıyla;
1-) Anayasacılık Anlayışları ve Türk Anayasacılık Birikimi (Yetkin Yayınları, Ankara 2026) (https://yetkin.com.tr/anayasacilik-anlayislari-ve-turk-anayasacilik-birikimi-17435?search=Derdiman )
2-) Türk Anayasal Gelişmeleri ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi (Yetkin Yayınları Ankara, 2026) (https://yetkin.com.tr/turk-anayasal-gelismeleri-ve-cumhurbaskanligi-sistemi-17434?search=Derdiman )
Adlı kitaplardan sonraki; Siyasal Rejimlerin İstikrarını Sağlayıcı Etkenler (Yetkin Yayınları, Ankara, 2026) (https://yetkin.com.tr/siyasal-rejimlerin-istikrarini-saglayici-etkenler-17436?search=Derdiman ) adlı kitabımızda önceki sırada yer almaktadır.
[2] Derdiman, R. Cengiz, Türk Anayasal Gelişmeleri ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi, Yetkin Yayınları, Ankara, 2026, s.253 ve devamı, başlık: §3
[3] Derdiman, R. Cengiz, “Türkiye’de Benimsenecek Hükûmet Sistemi ve ‘Cumhurbaşkanlığı Hükûmeti’ni Tartışmak”,İstikrar ve Temsil Paradigmaları Çerçevesinde Başkanlık Sistemi ve Türkiye, editör: N. Talat Arslan, Alfa Aktüel Yayınları, Bursa, 2013, ss: 241-274, s. 248-253. Bu makale için bakınız: Hukuki Yaklaşım Sitesi, https://www.hukukiyaklasim.com/wp-content/uploads/2024/07/Turkiyede-Benimsenecek-Hukumet-Sistemi-ve-Cumhurbaskanligi-Hukumetini-Tartismak-2.pdf , erişim: 27.08.2024
[4] Derdiman, R. Cengiz, Anayasa Hukuku Temel Bilgiler, Aktüel Yayınları, Bursa, 2014, s. 69.
[5] Derdiman, R. Cengiz, Türk Anayasal Gelişmeleri ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi, başlık: §3 (3.1.3., 4.2., 4.3).
[6] Derdiman, R. Cengiz, Anayasa HUkuku, 2. Baskı, Alfa Aktüel Yayınları, Bursa, 2011, s. 17 ve devamı.
[6a] Derdiman, R. Cengiz, “Türkiye’de Benimsenecek Hükûmet Sistemi ve ‘Cumhurbaşkanlığı Hükûmeti’ni Tartışmak”,İstikrar ve Temsil Paradigmaları Çerçevesinde Başkanlık Sistemi ve Türkiye, editör: N. Talat Arslan, Alfa Aktüel Yayınları, Bursa, 2013, ss: 241-274, s. 248-253. Bu makale için bakınız: Hukuki Yaklaşım Sitesi, https://www.hukukiyaklasim.com/wp-content/uploads/2024/07/Turkiyede-Benimsenecek-Hukumet-Sistemi-ve-Cumhurbaskanligi-Hukumetini-Tartismak-2.pdf , erişim: 27.08.2024.
[7] Dipnot: 3.,4.,6a.
[8] Derdiman, Türk Anayasal Gelişmeleri ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi, başlık: §3 (2., 3.).
[9] Derdiman, Türk Anayasal Gelişmeleri ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi, s. 500, dipnot: 10.
[10] Dipnot: 3., 4., 6a.
[11] Derdiman, Türk Anayasal Gelişmeleri ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi, başlık: §1, §2.
[12] Derdiman, Türk Anayasal Gelişmeleri ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi, başlık: §2, §3, §5
[13] Bakınız: https://yetkin.com.tr/parlamenter-sisteme-donus-mu-cumhurbaskanligi-sisteminin-iyilestirilmesi-mi-17433?search=Derdiman Erişim: 22.10.2026
